قرن چهارم هجرى در وصف طرابلس مىنويسد : شهر ، بارويى از سنگ و گل و دروازه‌هايى به نام باب البحر ، باب الشرق ، باب الجوف ، باب الغرب دارد . آب شهر از چاه و باران است . ميوه‌هاى شهر ، آلو و سيب و فرآورده‌هاى لبنى و عسل آن فراوان است و شهرت بسيار دارد . « 1 » بكرى در قرن پنجم هجرى تفسيرى دربارهء واژه اطرابلس كرده كه به زبان يونانى به معناى سه شهر است . وى مىنويسد : شهر بر ساحل درياست ؛ مسجد جامع زيبا بنيانى دارد و در شهر بازارهاى پركالا و حمامهاى بسيار است . مسجدى در طرابلس است كه به مسجد شعاب مقصود معروف است و گرد آن ، مصريانى در لباس بربرها هستند و زبانشان قبطى است . « 2 » ادريسى در قرن ششم هجرى مىنويسد : طرابلس شهرى محكم و استوار است و بر گرد آن ديوارى از سنگ وجود دارد . شهر خيابانهاى خوب و پاكيزه دارد و بازارهايش مرتّب و منظم است و در آن صنايع و كالاهايى است كه از ديگر شهرها به آنجا مىآورند . شهر پر از درخت زيتون و انجير و ميوه‌هاى فراوان و نخلستانها است ، ولى عربها آنجا را ويران و اطراف آن را تخريب و مردم آنجا ترك وطن كردند ؛ بنابراين واديهاى آن نابود شد و به صورت بيابان درآمد و اوضاع آن ناحيه دگرگون و درختان آنجا نابود شد و آبهايش خشكيد ؛ تا آنكه رجار « پادشاه نرماند » آنجا را در سال 540 ق / 1145 - 1146 م فتح كرد . اكنون مردم آن ناحيه در اطاعت او هستند . « 3 » در نيمهء دوم قرن ششم هجرى ، قراقوش ، از موالى تقى الدين عمر برادرزادهء صلاح الدين ايوبى ، شهر طرابلس غرب را محاصره كرد و گشود و زن و فرزند خويش را در كاخ آن جاى داد و سپس ، بر قابس كه در آن سوى طرابلس بود دست يافت . « 4 » ياقوت مىنويسد : اين شهر به مدينه إياس معروف است . از بناهاى قيصر روم أشباروس است . متصل به شهر ، شوره‌زار بزرگى است كه از آن نمك بسيار به دست مىآيد و داخل شهر چاه آبى است كه به ابى الكنود معروف است ؛ مىگويند كه هركس از آب آن بنوشد ، احمق و كندذهن

--> ( 1 ) . مخزوم ، محمد ؛ احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ؛ ص 186 . ( 2 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 6 - 7 . ( 3 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 297 . ( 4 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 437 .